Na
parroquia de San Xoán de Esmelle, sitúase un dos asentamentos castrexos mellor
conservados do Concello de Ferrol, referímonos ó Castro de Tralocastro.
Situado
a 119 m.s.n.m, dende o seu estratéxico emprazamento sobre a cume dun outeiro,
domínase visualmente todo o val de Esmelle. Desgraciadamente, na actualidade,
coas numerosas repoboacións de eucaliptos que se realizaron sobre o xacemento e
arredores, perdeuse ese rasgo que caracteriza ós asentamentos antigos: a de
control e dominio visual
dos seus
territorios de explotación económica, así como das vías de paso utilizadas
por cada grupo. O concepto de “hinterland”, base sobre a que se sustenta a
organización espacial de cada tribo ou clan, escapa no estado actual das
investigacións ós nosos coñecementos. O territorio antigo estaba
compartimentado e organizado a partir de diversos asentamentos
situados, por grupos humanos na que a súa organización socio económica
e política dependía do control exhaustivo das súas zonas de actividade
productiva, baseadas principalmente en tarefas de carácter agropecuario. Tamén
están documentadas, a partir do exiguo rexistro arqueolóxico co que contamos
actualmente, outras actividades relacionadas co traballos dedicados á ourivería,
metalurxia, pesca, olería etc, o que nos permite afirmar a existencia dunha
organización do traballo perfectamente estructurada e organizada. En
contraposición, descoñecemos por completo unha parte, sen dúbida moi
importante, destas sociedades: a súa idea do mais alá, e o culto ós mortos,
xeitos ambos que deberon ter unha transcendencia importantísima no seu
desenvolvemento cultural.
Resulta
curioso, ou canto menos divertido, consultar fontes antigas onde se fai
referencia á zona ocupada polos “artabroi”. Ditas mencións, efectuadas por
eruditos procedentes de civilizacións mediterráneas, con un desenvolvemento
cultural completamente diferente -unha sociedade perfectamente estructurada,
unha mentalidade “imperialista” totalmente dirixida e aprendida e un grande
descoñecemento do medio natural no que se desenvolve a cultura castrexa-
consideran ós habitantes das novas zonas ocupadas como “rudos e salvaxes ós
que a dificultade das comunicacións lles fixo perder toda sociabilidade e
humanidade (…)”.-XEOGRAFÍA DE ESTRABÓN
(A.GARCÍA E BELLIDO.1983).
Evidentemente,
non é mais que unha visión moi parcial dun historiador grego, que a penas coñecía
a zona, e describiu os territorios e as súas xentes desde unha óptica
totalmente dirixida e influenciada por narracións orais de clara filiación
romana.
Unha
vez expostas, de forma moi breve, as liñas xerais que caracterizan os
asentamentos castrexos do noroeste peninsular, pasaremos a realizar unha breve
descrición formal do xacemento de Tralocastro.
Cremos
necesario resaltar que a descrición que realizamos do castro é de carácter
moi superficial. O estado actual da investigación arqueolóxica respecto ó
xacemento é nula; non se fixeron escavacións sistemáticas, en consecuencia,
os datos que aportamos se refiren a simples prospeccións superficiais, que
pouco ou nada aportan ó coñecemento científico dunha etapa cultural- mundo
castrexo- amplamente desenvolta en Galicia, pero da que non se dispón dun
rexistro arqueolóxico exhaustivo que permita
establecer
unha secuencia arqueolóxica coherente: xénese,
desenvolvemento, influxos,
evolución, etc. A investigación arqueolóxica case non fixo fincapé no
desenvolvemento dun programa coherente, que leve ó desenvolvemento de escavacións
sistemáticas encamiñadas a resolver os principais problemas que caracterizan
ós asentamentos e o seu “hinterland” inmediato. En consecuencia, resulta
imposible establecer unhas pautas de comportamento que poidan ser comparadas con
outros asentamentos de características similares, co obxecto de establecer unha
secuencia crono-cultural que permita ampliar o actual estado da investigación
arqueolóxica no que se refire a estas etapas prehistóricas, das que, mais alá
da tipoloxía dos seus asentamentos, non sabemos nada.
O
sistema defensivo do castro se adapta ó seu emprazamento, que ocupa a cume do
monte, a ladeira e a caída que é moi pronunciada nos seus lados sur e este.
Non ocorre o mesmo nos lados norte e oeste, onde a pendente é moito mais suave.
Consta de tres liñas
de murallas e dous fosos que abranden o cuadrante nordés - surleste.
A ficha
que presentamos corresponde á última catalogación realizada do Concello de
Ferrol e financiada pola Consellería de Cultura, Comunicación Social e Turismo
( traballos executados pola empresa Adóbrica Arqueoloxía S.L. - Novembro de
2003, dirixida polo arqueólogo J. F. Romalde Purriños, e colaborando como
equipo técnico S. Ricart Guillot - e A.López Fernández, do Grupo de Arqueoloxía
dá Terra de Trasancos).
O
obxectivo principal do traballo realizado, consistiu nunha revisión do
inventario arqueolóxico
do Concello de Ferrol, co obxecto de o incluir no Plano Xeral de Ordenación
Municipal, a fin de que todos os xacementos arqueológicos inventariados,
gozasen dunha protección, non só patrimonial, se non tamén urbanística.
Para
iso, procedeuse á revisión do inventario depositado no Enderezo Xeral de
Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, da bibliografía antiga, da fotografía
aérea catastral de 1956, e da cartografía.
Posteriormente,
procedeuse a efectuar unha prospección intensiva dos xacementos inventariados e
os seus entornos, ó tempo que se delimitaron as súas áreas de protección
urbanística, indicando, para cada unha delas, os usos permitidos, ámbitos de
protección, o tipo de intervención a realizar en cada ámbito delimitado e a
tramitación administrativa correspondente á zona delimitada.
No caso do
Castro de Tralocastro, se lle adxudicou un Grao de Protección II; aplicase
naqueles xacementos que presentan un estado de conservación bo ou moi bo.
Dentro deste grao de protección, distínguense dúas zonas de cautela arqueolóxica:
G.II-1 Area
de protección integral,
Ámbito;
O
seu limite ven definido polos terreos comprendidos dentro do perímetro mais
externo do ben e o seu entorno mais inmediato. Aparece grafiada coa sigla II-1.
Uso;
Permitiranse
actuacións encamiñadas á súa conservación, protección, consolidación,
investigación e posta en valor, previa autorización da Consellería de
Cultura.
Permitiranse
os usos tradicionais agropecuarios sempre que non alteren o substrato arqueolóxico,
nin precisen a modernización da explotación con novas instalacións.
Non se poderán realizar
construccións, tendidos e instalacións aéreas ou subterráneas (electricidade,
saneamento, auga, etc), escavacións, recheos e movementos de terra en xeral, así
como a plantación ou arranque de árbores, os cultivos que requiran labores
profundas, e a apertura de pozos e minas.
Condicións
de edificabilidade;
Non se
permiten construccións de nova planta.
Grao
II-2.Zona de respecto:
Ámbito;
Area
definida polo entorno adaptado o redor do perímetro mais exterior do área de
protección integral (II-1).Aparece grafiada como II-2.
Usos;
Os
usos nesta zona son os específicos para cada caso concreto, dependendo no
establecido na ordenanza urbanística para o tipo de solo en que se atope o área
de protección (Rústico Común ou Núcleo Rural), e dos factores arqueolóxicos
e patrimoniais do xacemento.
Excepcionalmente
se admitirán, os tendidos aéreos ou subterráneos de liñas de infraestructura
eléctrica, gas, abastecemento de auga, etc.
A
partir dos traballos agora realizados, o xacemento de Tralocastro, e o resto de
xacementos arqueolóxicos do Concello de Ferrol, contarán cunha ordenanza de
protección urbanística que garanta a súa protección e conservación.
Quedan aínda
numerosos problemas por resolver: titularidade dos terreos, sistemas de
compensacións, adquisición dos terreos onde se sitúan os xacementos arqueológicos
por parte do concello de cara á súa posta en valor, proxectos que desenvolvan
propostas que favorezan a súa comprensión de cara ó público, a través de
limpezas, desbroces, sinalizacións, etc.
O
xacemento de Tralocastro está inventariado, protexido patrimonial e
urbanisticamente, pero isto non é mais que o principio. Agora está nas mans da
sociedade e das diferentes institucións autonómicas, o iniciar políticas
encamiñadas á consolidación e posta en valor dun legado cultural que nos
pertence a todos. Só desta maneira será posible abrir as portas que permitan
iniciar a investigación arqueolóxica necesaria para comezar a coñecer unha
etapa cultural ata agora só coñecida polos restos visibles dunha civilización
na que a súa manifestación cultural mais notoria son os seus asentamentos e da
que descoñecemos, case na súa práctica totalidade, a concepción do mundo que
lles rodeaba.
Susana
Ricart Guillot
Adóbrica
arqueoloxía SL